citrus aanplant op woestijnbodem die al enkele jaren is bevloeid en bemest met zelfgemaakte compost

Bio en gezondheid

Wat gezondheid vertelt wanneer we haar niet losmaken van bodem, beleid en landbouw

In deze derde en laatste aflevering van de podcast Bio voor de Toekomst verschuift de focus van klimaat naar gezondheid. Wat we eten, waar het groeit en hoe het geproduceerd wordt, blijkt onlosmakelijk verbonden met hoe gezond we kunnen leven.

Bioforum brengt daarvoor twee stemmen samen: Heleen Desmet, beleidsexpert milieukwaliteit en biodiversiteit bij Bond Beter Leefmilieu, en Ruben Segers, bioboer en bedrijfsleider van De Korenbloem. Twee verschillende perspectieven die elkaar raken in één kernvraag: hoe verhouden landbouwpraktijken zich tot onze gezondheid, vandaag en op lange termijn?

De werkgroep landbouw maakte van deze podcast een reflectieve samenvatting, die je hier kan beluisteren.

Pesticiden en gezondheid: wat weten we al?

Heleen Desmet vertrekt vanuit onderzoek en beleid. Ze schetst een overzicht van gezondheidsproblemen die in wetenschappelijke literatuur in verband worden gebracht met blootstelling aan pesticiden: neurologische aandoeningen zoals Parkinson en Alzheimer, hormonale verstoring, ontwikkelingsstoornissen en bepaalde kankers.

Die verbanden zijn het duidelijkst bij beroepsmatige en langdurige blootstelling, met landbouwers als uitgesproken risicogroep. In landen als Frankrijk, Duitsland en Italië is de ziekte van Parkinson daarom erkend als beroepsziekte voor landbouwers. Vlaanderen loopt daarin achter.

Daarnaast groeit de aandacht voor omwonenden van landbouwgebieden. Blootstelling gebeurt niet alleen via voeding, maar ook via lucht, water en huidcontact. Studies tonen aan dat pesticiden kunnen worden teruggevonden in omgevingen waar je ze niet verwacht, zelfs binnenshuis. Dat betekent niet automatisch dat er gezondheidsschade is, maar het roept wel de vraag op hoeveel blootstelling maatschappelijk aanvaardbaar wordt geacht.

Vlaanderen: hoge kosten, trage keuzes

Heleen wijst op cijfers uit België die aantonen dat hormoonverstorende stoffen jaarlijks miljarden euro’s aan gezondheidskosten veroorzaken, waarbij pesticiden een belangrijke bron zijn. Vlaanderen behoort bovendien tot de regio’s met het hoogste pesticidenverbruik in Europa.

Sinds kort is er een eerste beleidsmatige erkenning van mogelijke gezondheidsrisico’s, met de aankondiging van bufferzones rond scholen, rusthuizen en ziekenhuizen vanaf 2026. Tegelijk blijft de omvang van die zones beperkt tot vijf of tien meter, terwijl wetenschappelijke studies vaak wijzen op slechts effecten op veel grotere afstand.

Ook rond drinkwaterkwaliteit zijn er zorgen. Afbraakproducten van PFAS en bepaalde pesticiden worden aangetroffen in waterwinningen. Omdat die stoffen moeilijk of niet te verwijderen zijn, pleit Bond Beter Leefmilieu voor bronaanpak en voor duidelijke keuzes, zoals andere landen die al pesticiden van de markt haalden om hun drinkwater te beschermen.

Biologische landbouw als beleidsinstrument

Voor Heleen is biologische landbouw geen lifestyle-keuze, maar een beleidshefboom. Niet omdat bio perfect is, maar omdat hij structureel het gebruik van pesticiden en kunstmest uitsluit. Daardoor wordt bio relevant voor volksgezondheid, drinkwaterkwaliteit en natuurherstel, en kan hij doelgericht worden ingezet in kwetsbare gebieden waar voorzorg cruciaal is.

Vanuit die logica pleit zij voor een geleidelijke uitfasering van pesticiden, met prioriteit voor de meest schadelijke stoffen, extra bescherming van kwetsbare groepen en gebieden, en een sterke ondersteuning van biologische en agro-ecologische landbouw. Volgens haar liggen er daarbij vooral kansen in beschermde zones zoals drinkwatergebieden en Natura 2000-gebieden. Omdat biologische landbouw geen persistente stoffen gebruikt, kan hij daar tegelijk bijdragen aan de bescherming van volksgezondheid en leefmilieu.

Wat in het beleid als hefboom wordt gedacht, krijgt op het veld een andere vorm. Bij Ruben Segers, bioboer bij De Korenbloem, wordt biologische landbouw geen instrument, maar een dagelijkse praktijk. De afwezigheid van pesticiden is hier een concrete manier van werken die vraagt om timing, kennis en aandacht voor samenhang.

Waar het beleid voorzorg probeert te verankeren, laten gezondheidsklachten zien hoe kwetsbaar dat streven voorlopig blijft. Bij Ruben krijgt die zoektocht vorm als afstemming. Onkruidbestrijding gebeurt mechanisch en met de hand, teeltrotaties geven de bodem rust, en diversiteit in het veld helpt plagen en stress in het gewas voorkomen, waar elders wordt ingegrepen met bestrijdingsmiddelen. Zo verschuift gezondheid van een doel dat moet worden afgedwongen, naar een eigenschap die kan ontstaan wanneer het systeem als geheel wordt verzorgd.

Bodem, microbioom en weerbaarheid

Ruben verbindt gezondheid expliciet met bodemleven en microbioom. Niet de hoeveelheid bacteriën is doorslaggevend, maar hun diversiteit. Onderzoek toont volgens hem aan dat biologische en biodynamische systemen een rijker en diverser microbioom ondersteunen, zowel in de bodem als in planten.

Die diversiteit vertaalt zich in weerbaarheid: planten die makkelijker voedingsstoffen en water vinden, en daardoor minder vatbaar zijn voor plagen. Plantengezondheid ontstaat hier niet door bestrijding van onkruid en plagen, maar door het creëren van omstandigheden waarin systemen zichzelf kunnen dragen.

Dieren als onderdeel van het systeem

Ook dieren hebben binnen de manier van werken van Ruben een duidelijke plaats. Hij werkt met koeien, niet om maximale productie te halen, maar om mest, ritme en biodiversiteit in het bedrijf te brengen. Daarbij erkent hij de problemen van industriële veeteelt en overconsumptie van vlees, terwijl hij tegelijk stelt dat dieren in een geïntegreerd, grondgebonden systeem ecologisch zinvol kunnen zijn.

Bewust kiest hij voor lokale, robuuste dubbeldoelrassen, aangepast aan het landschap en gevoed met wat het bedrijf zelf produceert. De omgang met dieren vraagt zorg, en een ethische alertheid die zich vooral toont op momenten waarop een leven eindigt om voedsel te worden.

Gezondheid als gedeelde verantwoordelijkheid

Wat deze podcast duidelijk maakt, is dat gezondheid niet louter een individuele kwestie is. Ze wordt mee bepaald door beleid, landbouwmodellen, landschappen en economische keuzes. Pesticiden zijn daarin geen detail, maar een structurele factor die zowel biodiversiteit als volksgezondheid beïnvloedt.

Biologische landbouw verschijnt hier niet als perfecte oplossing, maar als een praktijk die grenzen stelt, risico’s vermindert en gezondheid opnieuw verbindt met haar voorwaarden.

Misschien is dat de kern van deze derde podcastaflevering: gezondheid niet langer zien als iets wat we achteraf moeten herstellen, maar als iets wat we vooraf mee vormgeven. In bodems die leven toelaten. In landbouw die niet uitput. En in keuzes die erkennen dat de gezondheid van mens, natuur en planeet niet van elkaar te scheiden zijn.

Reactie toevoegen

Uw e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met * .